Άνω Κλεινές (Γκόρνο Κλέστινο) Φλώρινας

Η Άνω Κλεινές βρίσκονται χτισμένες σε υψόμετρο 635μ, στους πρόποδες του Όρους Βαρνούντα (Περιστέρι) και απέχουν 8χμ από τη Φλώρινα. Τις Άνω Κλεινές διασχίζει ο Γεροπόταμος που πηγάζει από τα βουνά του Ακρίτα. Στην ευρύτερη περιοχή υπάρχουν πολλές πηγές, στο μοναστηράκι, τα Βλάχικα καλύβια, το Στάλο, το Γιάτσοβο, τις Καρυδιές και τη Φραξιά. Επίσης, υπάρχει σπήλαιο με την ονομασία <<Νυχτεριδίσιες φωλιές>>. Οι 220 περίπου κάτοικοι ασχολούνται με τη γεωργία και την κτηνοτροφία.

Στο χωριό υπάρχει η εκκλησία της Αγίας Τριάδας και το Β. και Δ. μοναστηράκι. Μπορεί κανείς να θαυμάσει τους νερόμυλους της περιοχής (Σιούγκα, Σαπαρδάνη, Βλάχου και Αλαμιτάκη) και τις πολλές βρύσες (του δημοτικού σχολείου, της κοινότητας, της πλατείας και της εκκλησίας), που κάνουν αισθητή την παρουσία τους με την αρχιτεκτονική τους. Μέσα στο χωριό υπάρχουν και δύο γέφυρες.Κατά τη περίοδο της τουρκοκρατίας οι κάτοικοι του χωριού ήταν τουρκαλβανοί και λίγοι ντόπιοι. Όταν έφυγαν οι Τουρκαλβανοί, κάτοικοι από τα γειτονικά χωριά ήρθαν και εγκαταστάθηκαν στο χωριό αγοράζοντας τις περιουσίες των τουρκαλβανών και από την κτηματική εταιρεία.
Καταγωγή από τον Ακρίτα έχουν ο Σαπαρδάνης, ο Φερμάνης, από το Κρατερό ο Σταύρου, ο Πανόπουλος και από το Παρόρι ο Αλαμπάκης, και ο Αβραμόπουλος.
Οι περισσότεροι κάτοικοι του χωριού έχουν προσφυγική καταγωγή, Μικρασιάτες και από το Καβακλί της Θράκης.
Στην κορυφή του δασωμένου λόφου, που υψώνεται πάνω από το χωριό υπάρχει ασβεστόκτιστο τείχος με είσοδο από ανατολικά. Στους πρόποδες του ίδιου λόφου υπάρχουν λείψανα οικισμού, με εξωτερικό τείχος, που σχηματίζονταν από τους τοίχους των σπιτιών. Ο οικισμός σώζονταν σε πολύ καλή κατάσταση και έδωσε πολυάριθμα όστρακα Ελληνιστικών και Ρωμαϊκών χρόνων, πιθάρια , κεραμίδια , χειρόμυλους , καθώς επίσης και ένα χάλκινο νόμισμα του Κάσσανδρου.
Η Χρονολογία τους είναι των Ελληνιστικών, Ρωμαϊκών και Βυζαντινών χρόνων. Η οχύρωση χαρακτηρίζεται Ιουστινιάνεια.
Σε όλο το χώρο γύρω από χωριό αλλά και σε περιοχές δίπλα στο χωριό και στις παρυφές του βουνού και στο κάμπο υπάρχουν σε μεγάλο βαθμό σπασμένα κεραμικά. Ακριβώς απέναντι από το ποτάμι κάτω από το ύψωμα Κάλε, λέγεται ότι υπήρχαν πήλινοι σωλήνες που φέρναν από πηγή προς το ύψωμα Κάλε νερό.
Κοντά στην εκκλησία βρίσκονται μεγάλες πέτρινες πλάκες, πιθανόν από Μουσουλμανικό νεκροταφείο. Πανηγύρι γίνεται του Αγίου Πνέυματος. Αγαπημένος χορός της περιοχής είναι ο λιτός και αγαπημένα παραδοσιακά τραγούδια τα θρακιώτικα.



Άνω Κλέστινα Βιτωλίων: «έχει κατοίκους 530 τουρκαλβανούς αγρίους, τέμενος και πύργον» [Σχινάς 1886].

Άνω Κλέστοινα Φλωρίνης, 695 μουσουλμάνοι [Χαλκιόπουλος 1910].

Άνω Κλέστινα Φλωρίνης, 749 άτομα (443 άρρενες και 306 θήλεις) [Απαρίθμηση 1913].

Άνω Κλέστινα Φλωρίνης, αποτέλεσε ομώνυμη κοινότητα [ΦΕΚ 259 / 21.12. 1918].

Άνω Κλέστινα Φλωρίνης, 911 άτομα (470 άρρενες και 441 θήλεις). 195 οικογένειες [Απογραφή 1920]. Μετονομασία του οικισμού από Άνω Κλέστινα σε Άνω Κλειναί [ΦΕΚ 346 / 4. 10. 1926].

Άνω Κλέστενα (Άνω Κλειναί) γραφείου Φλωρίνης, έγινε μικτός οικισμός γηγενών και προσφύγων. Μέχρι το 1926 εγκαταστάθηκαν 85 προσφυγικές οικογένειες (381 άτομα) [ΕΑΠ].

Άνω Κλέστινα, μικτός οικισμός μουσουλμάνων και χριστιανών, έφυγαν 147 οικογένειες μουσουλμάνων (896 άτομα) και ήρθαν 90 οικογένειες προσφύγων: 72 από τη Θράκη, 13 από τη Μικρά Ασία, τέσσερις από τον Πόντο και μία από αλλού [Πελαγίδης].

Άνω Κλειναί (Άνω Κλέστινα) Φλωρίνης, 584 άτομα (283 άρρενες και 301 θήλεις), εκ των οποίων 384 ήταν πρόσφυγες πού ήρθαν μετά το 1922 (188 άρρενες και 196 θήλεις). Ομοδημότες ήταν 455 και 129 ετεροδημότες. Απογράφηκαν αλλού 12 δημότες [Απογραφή 1928].

Άνω Κλειναί Φλωρίνης, 743 άτομα (341 άρρενες και 402 θήλεις) [Απογραφή 1940].


Στις μεταπολεμικές απογραφές ο πραγματικός πληθυσμός ήταν: 1951 (656), 1961 (540), 1971 (267), 1981 (236), 1991 (207), 2001 (222).

Ακρίτας (Μπούφι) Φλώρινας

Μόλις 16 χλμ από τη Φλώρινα συναντάμε το γραφικό Ακρίτα, χτισμένο σε 1050μ. υψ, που ανήκει στο Δήμο Κάτω Κλεινών. Το χωριό κατοικείται από 140 άτομα το χειμώνα που αυξάνονται σε 180 το καλοκαίρι, τα οποία ασχολούνται με τη γεωργία και την κτηνοτροφία. Από την ανεύρεση διαφόρων αντικειμένων, φαίνεται ότι αρχικά το χωριό ήταν χτισμένο κάτω από το παρεκκλήσι του Αγίου Γεωργίου και η μετακίνηση των κατοίκων από εκεί έγινε το 15ο αι. Στα μεταγενέστερα χρόνια ο Ακρίτας υπήρξε κεφαλοχώρι με 1.700 κατοίκους, από τους οποίους πολλοί το 1920 μετανάστευσαν στο εξωτερικό.


Ο οικισμός κάηκε ολοσχερώς το 1903 και κατόπιν ξαναχτίστηκε. Το χωριό περιβάλλεται από πλούσιο δάσος έκτασης 32.000 στρεμ, όπου υπάρχει η πηγή Σουπούρκα σε υψ 2.000μ. και η πηγή Μπραζιάνη. Η κορυφή Περιστέρι βρίσκεται σε 2.100μ. υψόμετρο. Ιδιαίτερη θέα προσφέρει η θέση <<Βαρτέσκα>>, απ' όπου φαίνεται όλος ο κάμπος της Πελαγονίας και οι λίμνες των Πρεσπών.

Πανηγύρι γίνεται στη γιορτή του Αγίου Πνεύματος, που συνδυάζει τις ομορφιές της φύσης με γλέντι. Πρόκειται για ένα από τα μεγαλύτερα πανηγύρια του Νομού. Εκκλησίες του χωριού: Αγ. Τριάδας, Αγ Γεωργίου, Προφήτη Ηλία και Αγ. Νικολάου (1872). Η τοπική αρχιτεκτονική είναι ενδιαφέρουσα, καθώς τα σπίτια είναι πετρόχτιστα με χαγιάτι και όμορφα γείσα στη σκεπή. Στο μέσον του χωριού υπάρχουν οι νερόμυλοι Σουτάρη Φ. και Σερβίκη Αντ., ενώ μπροστά στο σχολείο υπάρχει βρύση.

Παραδοσιακή αρχιτεκτονική
Το οικιστικό σύνολο του Ακρίτα συνιστά μία ξεχωριστή περίπτωση σε σχέση με τους υπόλοιπους οικισμούς της περιοχής, αφού εκεί συνυπάρχει μεγάλος αριθμός κτισμάτων που ανήκουν σε μία ευρεία γκάμα αρχιτεκτονικών στυλ. Δίπλα στα παραδοσιακά πλίθινα και πέτρινα και πέτρινα μονώροφα ή διώροφα σπίτια του τέλους του 19ου αι. συναντά κανείς καλοδιατηρημένα δείγματα της κλασικιστικής αρχιτεκτονικής των αρχών του 20ου αι. Επίσης, οι εκλεκτικιστικές επιρροές είναι εμφανείς στα λιθανάγλυφα και στα άλλα διακοσμητικά μοτίβα αρκετών σπιτιών του Μεσοπολέμου στο κέντρο κυρίως του οικισμού.


Δημοτικό Σχολείο Ακρίτα,
Το κτίριο αυτό αποτελεί ένα ξεχωριστό και σπάνιο δείγμα δημόσιας αρχιτεκτονικής τόσο για τα χωριά του Βαρνούντα, όσο και για την ευρύτερη περιοχή. Οι παλαιότεροι κάτοικοι του χωριού εξιστορούν ότι η κοινότητα αποφάσισε το 1907 - λόγω της αύξησης του πληθυσμού και των αναγκών για στέγαση των μαθητών - το κτίσιμο ενός νέου σχολικού κτιρίου και για το λόγο αυτό απευθύνθηκε στο γνωστό αρχιμάστορα Μπραν (ο οποίος είχε κτίσει και την εκκλησία του Αγίου Νικολάου το 1872). Το σχέδιο προέβλεπε την κατασκευή ενός διώροφου κτιρίου με οκτώ συνολικά αίθουσες διδασκαλίας, γραφεία και υπνοδωμάτια δασκάλων, βοηθητικούς χώρους στο υπόγειο κλπ, με προοπτική να στεγάσει 800 - 1.000 μαθητές. Η κατασκευή του σχολείου ξεκίνησε το Μάιο του 1908 με συνεργείο 40 ατόμων και τη συμβολή των κατοίκων του χωριού και ολοκληρώθηκε το 1910, με συνολικό κόστος 3.200 λίρες. Στην τελική του μορφή, εκτός από τις αίθουσες διδασκαλίας, υπήρχε στα ανατολικά ένας μεγάλος χώρος εκδηλώσεων, ενώ στην εξωτερική του πλευρά υπήρχε εξώστης πάνω από την κεντρική θύρα εισόδου.

Τα μορφολογικά του χαρακτηριστικά έχουν έντονες κλασικιστικές επιρροές, με τονισμένο τον κύριο άξονα συμμετρίας και ρυθμική επανάληψη των ανοιγμάτων εκατέρωθεν των εισόδων, οι οποίες στέφονται με κυκλικά διακοσμητικά υπέρθυρα. Όλες αυτές οι αρχιτεκτονικές και μορφολογικές ιδιαιτερότητες, σε συνδυασμό με τη μοναδικότητα του κτιρίου στην περιοχή, οδήγησαν το 2000 το Υπουργείο Μακεδονίας - Θράκης στον χαρακτηρισμό του Δημοτικού Σχολείου Ακρίτα ως διατηρητέο.

O Λάζαρος Μέλιος αναφέρει ότι 81 Μπουφιώτες σχημάτισαν λόχο και πολέμησαν τους Τούρκους στην Πελοπόννησο, κατά την επανάσταση του 1821.

Κάτοικοί του συμμετείχαν στην εξέγερση του Ίλιντεν. Ο στρατός σε αντίποινα το έκαψε στις 2 Αυγούστου 1903 και σκότωσε πολλούς κατοίκους του.


Στις 7 Σεπτεμβρίου 1903, χωρικοί από το Μπουφ κατήγγειλαν στον άγγλο πρόξενο Μοναστηρίου, το βιασμό δεκαπέντε κοριτσιών από το χωριό από οθωμανούς στρατιώτες [Δραγούμης, 280].

Στις 28 Σεπτεμβρίου 1903 πολλοί κάτοικοι του Μπουφ κατήγγειλαν, στους προξένους της Αγγλίας, της Ρωσίας και της Αυστρίας στο Μοναστήρι, το φόνο του παπά Βασιλείου και τεσσάρων συγχωριανών τους από τον οθωμανικό στρατό [Δραγούμης, 298].

Στα μέσα Νοεμβρίου 1904, διαβάζουμε στο ΣΚΡΙΠ, πως κοντά στο χωριό Μπούφι δολοφονήθηκαν από την ελληνική οργάνωση τρεις κομιτατζήδες. [ΣΚΡΙΠ, 18/11/1904].

«Βίαιη ενέργεια» ελληνικού σώματος εναντίον του Μπουφ, πραγματοποιείται στα τέλη Φεβρουαρίου 1906 [Dakin, 342].

Στις 8 Οκτωβρίου του 1907, 200 Βούλγαροι κομιτατζήδες με αρχηγούς τους βοεβόδες Άτσεφ, Τράικο, Τσόλε και Λέοντεφ κάψανε το Ράκοβο (Κρατερό). Πολλοί από αυτούς ήταν από το Μπούφι και από άλλα χωριά της περιοχής. Οι περισσότεροι κάτοικοι έλειπαν στο παζάρι στο Μοναστήρι. Σύμφωνα με ελληνικό προξενικό έγγραφο, μετά την επίθεση το χωριό είχε μεταβληθεί σε «σωρό ερειπίων» [Βλάχος, 506. Βακαλόπουλος Β, 295. Καραβίτης, 666-668].

Τα ελληνικά αντάρτικα σώματα θέλανε να πραγματοποιήσουν επίθεση εναντίον του, για την καταστροφή του Ρακόβου (Κρατερού),αλλά δεν το επιχείρησαν, γιατί εκεί υπήρχε πάντα ισχυρή οθωμανική στρατιωτική φρουρά.

Μπούφι Φλωρίνης: «επί οχυράς θέσεως κείται το εκ 250 οικογενειών χωρίον Μπούφι, του οποίου οι άνδρες εισί ρωμαλέοι και φιλοπάτριδες» [Σχινάς 1886].

Μπούφι Φλωρίνης, 2. 288 άτομα (1.175 άρρενες και 1.113 θήλεις) [Απαρίθμηση 1913].

Μπούφι Φλωρίνης, αποτέλεσε ομώνυμη κοινότητα [ΦΕΚ 259 / 21.12. 1918].

Μπούφι Φλωρίνης, 1.709 άτομα (751 άρρενες και 958 θήλεις), 299 οικογένειες [Απογραφή 1920].

Μπούφι Φλωρίνης, 1.760 άτομα (827 άρρενες και 933 θήλεις), εκ των οποίων ένας ήταν πρόσφυγας πού ήρθε μετά το 1922. Ομοδημότες ήταν 1.729, ετεροδημότες 14 και αλλοδαποί 17. Απογράφηκαν αλλού 122 δημότες [Απογραφή 1928].

Μπούφιον Φλωρίνης, 1.989 άτομα (952 άρρενες και 1.037 θήλεις) [Απογραφή 1940].
Μετονομασία του οικισμού από Μπούφιον σε Ακρίτας [ΦΕΚ 287 / 10. 10. 1955].

…

Επίσης είναι γνωστόν ότι το χωρίον Μπούφι του διαμερίσματος Μοναστηρίου προσεχώρησεν εις το σχίσμα, διότι ο επίσκοπος αναπληρωτής του μητροπολίτου Πελαγονίας, τότε συνοδικού, προκειμένου να εισπράξη την αρχιερατικήν επιχορήγησιν μετήλθε τοιαύτα απάν¬θρωπα μέσα δια την είστεραξίν της, ώστε τό χωρίον ήναγχάσθη να δηλώση ότι παύει να είναι πατριαρχικόν και προσχωρεί εις το σχίσμα δια ν' αποφύγη την σκληρότητα των προς είσπραξιν ληφθέντων μέτρων.
…
[Ε.Μ.Σ, Μακεδονική Βιβλιοθήκη, Απομνημονεύματα (Μακεδονικός Αγών), Δημητρίου Ν. Κακκαβού, σελ. 41]

H Ιστορία του Κρατερού Φλώρινας

Υψόμετρο 950
Το Κρατερό ιδρύθηκε τον 18o αιώνα ( 1770 ). Οι κάτοικοι του κατάγονταν από μια περιοχή της Αλβανίας ( Ματ ) και μιλούσαν την αρβανίτικη γλώσσα.
Αρχικά το χωριό ονομαζόταν Ράκοβο. Η ονομασία αυτή, σύμφωνα με μια εκδοχή, προέρχεται από το γεγονός ότι στην περιοχή της κοινότητας εξαιτίας των πολλών νερών και των πηγών υπήρχαν άφθονες καραβίδες και στην τοπική διάλεκτο η καραβίδα λέγεται Ράκοϊ. Ράκοϊ λοιπόν η καραβίδα και Ράκοβο το χωριό με τις πολλές καραβίδες.
Στις 31-8-1926 Φ.Ε.Κ. Α 346/1926. Το χωριό μετονομάστηκε σε Κρατερό, προς χάριν του στρατηγού του Μεγάλου Αλεξάνδρου Κρατερού.
Το έτος 1770 περίπου ήρθαν οι πρώτοι κάτοικοι του χωριού. Εκατόν είκοσι άτομα εγκαταστάθηκαν σε δύο συνοικισμούς, άλλοι στον σημερινό χώρο και άλλοι στην περιοχή όπου υπάρχουν τα ερείπια του Ιερού Ναού του Αγίου Αθανασίου στη θέση μικρό ποτάμι ( Μάλα Ρέκκα ), νοτίως και σε απόσταση 500 μέτρων περίπου από το σημερινό Κρατερό.
Επειδή όμως οι κάτοικοι του δεύτερου συνοικισμού υπέφεραν από τις επιδρομές των ληστών, που έκλεβαν τα ζωντανά τους, αναγκάστηκαν να συμπτυχθούν με τους υπόλοιπους κατοίκους όπου βρίσκεται το σημερινό χωριό με Ενορία τον Άγιο Νικόλαο.

Η προφορική παράδοση μας εξιστορεί ότι: Την εποχή εκείνη κάποιο εορταζόμενο από τα δύο χωριά είχε καλέσει συγγενείς και φίλους σε γλέντι. Σαν ήρθε η ώρα του γεύματος, οι δύο Άρχοντες των δύο χωριών φώναξαν 7 αγόρια και 7 κορίτσια και τους έδωσαν ένα ψημένο, ζαχαρένιο σταφιδόψωμο την λεγόμενη πογάτσα. Οι δύο ομάδες παιδιών κρατώντας την πογάτσα και όταν δόθηκε το σύνθημα άρχισαν να την τραβούν προς το μέρος τους. Το περισσότερο ψωμί έμεινε στα χέρια της ομάδας του σημερινού χωριού. Τα δύο αυτά χωριά ενώθηκαν το 1812. Όλοι οι κάτοικοι με μια φλόγα πίστης και αγάπης, ενωμένοι, αποφάσισαν να μεταφέρουν όλο το υλικό από την Ενορία του Αγίου Αθανασίου αραδιασμένοι χέρι με χέρι ως τόπο όπου θα κτιζόταν η εκκλησία μας αυτή του Αγίου και προστάτη μας Νικολάου.

Οι κάτοικοι, εξαιτίας του κινδύνου από τους ληστές αλλά και από τους Τούρκους, οπλοφορούσαν πάντοτε και πολύ συχνά έδιναν αληθινές μάχες, όσες φορές πραγματοποιούσαν επιδρομές στο χωριό οι τελευταίοι.
Μερικοί από τους κατοίκους, επειδή το χωριό ήταν ορεινό και άγονο, αναγκάστηκαν το έτος 1882 να εγκαταλείψουν το χωριό και να εγκατασταθούν σ’ ένα χωριό της Έδεσσας τα Βρυττά, όπου και ανάπτυξαν πλουσιότατη εθνική δράση.
Γενικά οι κάτοικοι του Κρατερού, όπου και αν βρίσκονταν είτε στο εσωτερικό είτε στο εξωτερικό, κατεχόμενοι από ένθερμο πατριωτικό ζήλο, βοήθησαν την Ελλάδα σε όλες τις κρίσιμες στιγμές κινδύνου.
Συγκεκριμένα, το 1912 καθώς και νωρίτερα, κατά τον Μακεδονικό αγώνα, πολλοί κάτοικοι του Κρατερού εγκατεστημένοι στις Ηνωμένες Πολιτείες ή στην Αυστραλία, ήρθαν σαν εθελοντές και πολέμησαν για την απελευθέρωση της Μακεδονικής γης.
Το Κρατερό, ένα χωριό θρύλος. Ο εθνικός προμαχώνας, κάηκε από τους διάφορους εχθρούς της πατρίδας μας και ξαναχτίστηκε τρεις φορές.
-Το 1903 κάηκε από τους Τούρκους, συθέμελα.
-Το 1907 κάηκε από τους Βούλγαρους κομιτατζήδες, τελείως.
- Και το 1947 κάηκε για Τρίτη φορά από τους αντάρτες, για να κτισθεί το 1950 με έξοδα του κράτους.

Οι κάτοικοι του Κρατερού υπήρξαν πάντοτε μια απόρθητη εθνική έπαλξη ένα τροφείο της Ελληνικής ιδέας, ένα φυλάκιο στις μάχες του Έθνους, ένας κυματοθραύστης των εχθρών της Ελλάδας και ένα καρφί στα μάτια των εχθρών του Ελληνισμού.
Οι κάτοικοι του χωριού διακρίθηκαν σε όλες τις περιόδους της ιστορίας. Ιδιαίτερα αναδείχθηκαν ως σπουδαίοι Μακεδονομάχοι, φόβος και τρόμος των Βούλγαρων κομιτατζήδων.
Το Κρατερό θυσίασε πολλά από τα παιδιά του στον βωμό της ελευθερίας, δείχνοντας πως πρέπει να αγωνίζεται κανείς και να πεθαίνει για τα πανανθρώπινα ιδανικά.
Οι σπουδαιότεροι Μακεδονομάχοι που ανέδειξε το Κρατερό ήταν οι εξής :


1. ο Παύλος Νικολαΐδης ( Παύλος Ρακοβίτης ). Οπλαρχηγός, επικεφαλής αντάρτικου σώματος.
2. ο Κωνσταντίνος Μποϊκοβίτης. Πρωτοπαλίκαρο του Παύλου.
3. ο Βασίλειος Βιδινόπουλος. Παλικάρι του Παύλου.
4. ο Παύλος Ανδρεάδης. >>
5. ο Ιγνάτιος Μποϊκοβίτης. Αγγελιοφόρος.
6. ο Παύλος Στόϊτσης. >>
7. ο Νεδάνης Κανάρης. >>
8. ο Πασχάλης Πασκάρης. >>
Αντάρτες
9. ο παπα-Δημήτριος Μητανίδης.
10. ο Γιώργος Μποϊκοβίτης.
11. ο Σταύρος Μαλλιγιώργος.
12. ο Στέφανος Κυρκόπουλος.
13. ο Θωμάς Κωτσόπουλος.
14. ο Κυριάκος Δημκόπουλος.
15. ο Ιωάννης Λαζαρίδης.
16. ο παπα-Ηλίας Γεωργιάδης.
17. ο Πέτρος Ανδρεάδης.
18. ο παπα-Στέφανος Μητανίδης. Και άλλοι.

Rakovo [Αυστριακός Xάρτης]. Ράκοβον καζά Μοναστηρίου, χριστιανικός οικισμός [Χάρτης Κοντογόνη].

Rakovo, λειτουργία πατριαρχικού σχολείου και εκκλησίας [Χάρτης Κοντογιάννη].

Ράκοβον, πατριαρχικό χωριό προ του οθωμανικού Συντάγματος του 1908 και πατριαρχικό μετά [Προξενείο Μοναστηρίου 1908].

Ράκοβο Μοναστηρίου, 807 ορθόδοξοι Έλληνες (: πατριαρχικοί) [Χαλκιόπουλος 1910].

Ράκοβον Φλωρίνης, 1.008 άτομα (509 άρρενες και 499 θήλεις) [Απαρίθμηση 1913].

Ράκοβο Φλωρίνης, αποτέλεσε ομώνυμη κοινότητα [ΦΕΚ 259 / 21.12. 1918].

Ράκοβον Φλωρίνης, 811 άτομα (401 άρρενες και 410 θήλεις), 299 οικογένειες [Απογραφή 1920].

Μετονομασία του οικισμού από Ράκοβο σε Κρατερό [ΦΕΚ 346 / 4. 10. 1926].

Κρατερόν (Ράκοβον) Φλωρίνης, 740 άτομα (380 άρρενες και 360 θήλεις). Δύο ήταν πρόσφυγες πού ήρθαν μετά το 1922 (άρρενες). Ομοδημότες ήταν 687, ετεροδημότες 52 και ένας αλλοδαπός. Απογράφηκαν αλλού 73 δημότες [Απογραφή 1928].

Ράκοβο, «Σχεδόν όλοι δικοί μας» [Στέφος Γρηγορίου 1935].
Κρατερόν Φλωρίνης, 853 άτομα (401 άρρενες και 452 θήλεις) [Απογραφή 1940].

Στις μεταπολεμικές απογραφές ο πραγματικός πληθυσμός της κοινότητας ήταν: 1951 (719), 1961 (556), 1971 (246), 1981 (197), 1991 (208), 2001 (151).

Κλαδοράχη (Κλαντόρομπι) Φλώρινας

Υψόμετρο 660

Σε μια απόσταση μόλις 3 χλμ. από τη Φλώρινα βρίσκεται το χωριό Κλαδορράχη του Δήμου Κάτω Κλεινών. Πρόκειται για παλαιό χριστιανικό χωριό, στοιχεία για το οποίο υπάρχουν σε οθωμανικό κατάστιχο του 15ου αιώνα Είναι ένα μικρό αλλά γραφικό χωριό. Το χειμώνα κατοικείται από 80 άτομα που το καλοκαίρι αυξάνονται σε 120. Κύριες ασχολίες αυτών είναι η γεωργία και η κτηνοτροφία. Οι κάτοικοι εκκλησιάζονται στο ναό του Αγίου Προκοπίου(1874) στο κέντρο του χωριού.
.
Οι κομιτατζήδες σκότωσαν τον Απρίλιο του 1905 τον κάτοικο του χωριού Κώστα Γαβαλιάτσο [ΔΙΣ, 360].

Περίπου 2,5 χλμ. από τον οικισμό και κοντά στις κατασκηνώσεις υπάρχει η βρύση <<Ποδινόκ>> και Δ. βρίσκεται το σπήλαιο <<Πέστσερα>>. Ιδιαίτερη θέα προσφέρει η κορυφή Τριφυλίτσι με την πλούσια βλάστηση και την εύκολΗ πρόσβαση στο εκκλησάκι της Κοιμήσεως της Θεοτόκου. Το Δεκαπενταύγουστο στο χωριό διεξάγεται τοπικό πανηγύρι με διάφορες μουσικοχορευτικές εκδηλώσεις.
Στο δρόμο προς την Κλαδοράχη, το 1981 ο Φιλολογικός
Σύλλογος Φλώρινας "Αριστοτέλης" ανέγειρε το Μνημείο αυτό αφιερωμένο στους Έλληνες πατριώτες που εκτελέστηκαν από τους Γερμανούς τον Αύγουστοτου 1943. Τα ονόματά τους αναγράφονται στην μαρμάρινη πλάκα στο βάθος.





ΙΕΡΑ ΜΟΝΗ ΚΟΙΜΗΣΕΩΣ ΘΕΟΤΟΚΟΥ ΚΛΑΔΟΡΡΑΧΗΣ - ΦΛΩΡΙΝΑ

Η Ιερά Μονή Κοιμήσεως Θεοτόκου Κλαδορράχης χτίστηκε στα τέλη του 18ου αιώνα από ευλαβείς κατοίκους του χωριού Κλαδορράχη και της πόλης της Φλώρινας. Είναι χτισμένη σε υψόμετρο 780 μ. στο όρος Βαρνούντα και απέχει από την πόλη 10 λεπτά. Την εποχή του Μακεδονικού αγώνα το Μοναστήρι γνωρίζει κτιριακή αύξηση με τη δόμηση κελλιών το κτίσιμο των οποίων αναλαμβάνουν οι συντεχνίες της Φλώρινας. Οι πόλεμοι που ακολούθησαν – Βαλκανικοί, Β΄ Παγκόσμιος πόλεμος και Εμφύλιος – οδήγησαν τη Μονή σε παρακμή και τα οικήματα κατέρρευσαν. Η μονή επανιδρύθηκε το 1955 από τον Μητροπολίτη Φλωρίνης Βασίλειο με Βασιλικό Διάταγμα.

Κατά την επίσκεψή μας στην Μητρόπολη Φλωρίνης ο Σεβασμιώτατος κ. Θεόκλητος μας ανέφερε: “είναι μία από τις παλαιότερες ιερές μονές της Μητροπολιτικής μας Περιφέρειας. Έπαιξε σπουδαιότατο ρόλο στον Μακεδονικό Αγώνα. Εκεί συγκεντρώνονταν οι Μακεδονομάχοι και έκαναν συσκέψεις, έπαιρναν δύναμη και κουράγιο για να συνεχίσουν τον αγώνα τους. Ο λαός της Φλώρινας τιμά ιδιαιτέρως το μοναστήρι αυτό, γι' αυτό κατά την ημέρα της Κοιμήσεως πολύς κόσμος τρέχει εκεί, στην χάρη της, και ζητεί την ευλογία, την προστασία και τις πρεσβείες της Υπεραγίας Θεοτόκου. Τέτοιες γιορτές της Παναγίας έχουμε πάρα πολλές αλλά ιδιαίτερα το μοναστήρι αυτό έχει εξέχουσα θέση για την Παναγία, διότι τιμάται όπως είπαμε το όνομά της.

Αυτή τη στιγμή, είναι ένα μοναστήρι της Ιεράς Μητροπόλεως. Η επανασύσταση έγινε παλαιότερα επί Μητροπολίτου Βασιλείου και δεν λειτουργεί σαν μοναστήρι, αλλά είναι εγγεγραμμένοι όλοι οι άγαμοι κληρικοί της Μητροπόλεώς μας. Αυτή τη στιγμή είναι 16 στον αριθμό. Όλοι οι άγαμοι κληρικοί, σύμφωνα με τους κανόνες και τον νόμο της Εκκλησίας, πρέπει να εγγραφούν σε ένα μοναστήρι, να ανήκουν εκεί οργανικώς. Κι αυτοί, υπηρετούν σήμερα σε διάφορες καίριες θέσεις της Μητροπόλεώς μας και εξυπηρετούν τις ανάγκες της Εκκλησίας. Το μοναστήρι αυτό έβγαλε 3 επισκόπους μέχρι τώρα. Είναι η ταπεινότης μου, ο Μητροπολίτης Ελευθερουπόλεως και ο Μητροπολίτης Γόρτυνος και Μεγαλοπόλεως. Στο χώρο του μοναστηριού χτίστηκε και φέτος εγκαινιάστηκε ο ναός του Οσίου Δαβίδ και λειτουργεί ως παρεκκλήσι του μοναστηριού.

Τον 15αύγουστο γίνονται όλες οι ακολουθίες προς τιμήν της υπεραγίας Θεοτόκου. Γίνεται πανυγηρικός εσπερινός με πλήθος λαού και όλες οι αρχές και οι εξουσίες έρχονται εκεί και γίνεται και ο Επιτάφιος της Παναγίας Θεοτόκου όπου προστρέχει πολύς κόσμος. Και την κυρίως ημέρα, στις 15 Αυγούστου, γίνεται η Θεία Λειτουργία.”





Kladorabi (Kladeropi) [Αυστριακός Χάρτης].

Κλαδοράπι καζά Φλωρίνης, χριστιανικός οικισμός [Χάρτης Κοντογόνη].

Κλαδοράπι Φλωρίνης: «έχει 50 οικογενείας χριστιανικάς, εκκλησίαν και δύο πύργους, ων ο εις τούτων έχει 20 δωμάτια» [Σχινάς 1886].

Kladorabi, λειτουργία πατριαρχικού σχολείου και εκκλησίας [Χάρτης Κοντογιάννη].

Κλαδοράπ, το 1902 είχε 37 οικογένειες [Πετσίβας].

Κλαδοράπη, πατριαρχικό χωριό προ του οθωμανικού Συντάγματος του 1908 και πατριαρχικό μετά. Επανήλθαν στο πατριαρχείο 15 οικογένειες που είχαν αποσκιρτήσει [Προξενείο Μοναστηρίου 1908].

Κλαδοράπ: «Η εκκλησία εκλείσθη τω 1905, μετά το σύνταγμα όμως κατελήφθη υπό των Βουλγάρων. Υπάρχει συντεταγμένη ελληνική κοινότης» [Εκκλησιαστική Αλήθεια 1909].

Κλαδερόπ Φλωρίνης, 277 ορθόδοξοι Έλληνες πατριαρχικοί [Χαλκιόπουλος 1910].

Κλαδοράπη Φλωρίνης, 346 άτομα (169 άρρενες και 177 θήλεις) [Απαρίθμηση 1913].

Κλαδοράπη Φλωρίνης, αποτέλεσε ομώνυμη κοινότητα [ΦΕΚ 259 / 21.12. 1918].

Κλαδοράπη Φλωρίνης, 361 άτομα (153 άρρενες και 208 θήλεις), 59 οικογένειες [Απογραφή 1920].

Μετονομασία του οικισμού από Κλαδοράπη σε Κλαδοράχη [ΦΕΚ 55 / 15. 2. 1926].

Κλαδορράχη (Κλαδορράπη) Φλωρίνης, 407 άτομα (197 άρρενες και 210 θήλεις), εκ των οποίων δύο ήταν πρόσφυγες πού ήρθαν μετά το 1922 (ένας άντρας και μια γυναίκα). Ομοδημότες ήταν 396 και ετεροδημότες 11. Απογράφηκαν αλλού 20 δημότες [Απογραφή 1928].

Κλαδορράχη Φλωρίνης, 261 άτομα (269 άρρενες και 530 θήλεις) [Απογραφή 1940].

Στις μεταπολεμικές απογραφές ο πραγματικός πληθυσμός ήταν: 1951 (508), 1961 (290), 1971 (119), 1981 (107), 1991 (85), 2001 (76).

Πρώτη (Καμπάσνιτσα) Φλώρινας. Proti, Florinas

Υψόμετρο 680


Το χωριό αναφέρεται για πρώτη φορά σε δύο χρυσόβουλα του Στέφαν Ντούσαν που διατηρούνται στα αρχεία στο μοναστήρι Treskavec κοντά στο Πρίλεπ. Σεέγγραφα του 1343-44 και 1344-45, αναφέρεται το χωριό με το βλάχικο όνομα Klbasnicu. Στα Δυτικά του χωριού,στην κορυφή ενός λόφου βρισκόταν μια νομαδική διαδρομή βλάχων. Οι αυτονομιστές σκότωσαν τον Ιούνιο του 1905 τον πρόκριτο του χωριού Θανάση Μπεκιάρη [ΔΙΣ, 361].
Την Καμπάσνιτσα χρησιμοποίησαν ως βάση οι ελληνικές ομάδες των οπλαρχηγών Παύλου Ρακοβίτη από το Κρατερό και Πέτρου Χρήστου [ΔΙΣ, 254 και 287].
Παλιότερα η κύρια επαγγελματική δραστηριότητα των κατοίκων ήταν καλλιέργεια σιταριού, ακόμα και σήμερα παραμένει ένας γεωργικός οικισμός.
Πολλοί κάτοικοι έφυγαν στη δεκαετία του 1950 και του 1960, αναζητώντας μια καλύτερη ζωή και πήγε στις ΗΠΑ, τον Καναδά και την Αυστραλία.

Καμπάσνιτσα καζά Φλωρίνης, χριστιανικός οικισμός [Χάρτης Κοντογόνη].

Klabutsista, λειτουργία πατριαρχικού σχολείου και εκκλησίας [Χάρτης Κοντογιάννη].

Καμπάσνιτσα, το 1902 είχε 76 οικογένειες [Πετσίβας].

Καμπάσνιτσα, πατριαρχικό χωριό προ του οθωμανικού Συντάγματος του 1908 και πατριαρχικό μετά [Προξενείο Μοναστηρίου 1908].

Κλαμπάσνιτσα Φλωρίνης, 642 ορθόδοξοι Έλληνες πατριαρχικοί. [Χαλκιόπουλος 1910].

Καμπάνιστα Φλωρίνης, 637 άτομα (313 άρρενες και 324 θήλεις) [Απαρίθμηση 1913].

Καμπάνιστα ή Καμπάσνιτσα Φλωρίνης, αποτέλεσε ομώνυμη κοινότητα [ΦΕΚ 259 / 21.12. 1918].


Καμπάσνιτσα Φλωρίνης, 617 άτομα (293 άρρενες και 324 θήλεις), 93 οικογένειες [Απογραφή 1920].

Μετονομασία του οικισμού από Καμπάσνιτσα σε Πρώτη [ΦΕΚ 156 / 8. 8. 1928].

Πρώτη (Καμπάσνιτσα) Φλωρίνης, 683 άτομα (297 άρρενες και 386 θήλεις), εκ των οποίων 10 ήταν πρόσφυγες πού ήρθαν μετά το 1922 (3 άρρενες και 7 θήλεις). Ομοδημότες ήταν 675 , ετεροδημότες 7 και ένας αλλοδαπός. Απογράφηκαν αλλού 16 δημότες [Απογραφή 1928].

Πρώτη Φλωρίνης, 802 άτομα (338 άρρενες και 464 θήλεις) [Απογραφή 1940].

Στις μεταπολεμικές απογραφές ο πραγματικός πληθυσμός ήταν: 1951 (743), 1961 (303), 1971 (143), 1981 (137), 1991 (118), 2001 (103).

Βατοχώρι ( Μπρέζνιτσα) Κορεστίων Φλώρινας

Το Βατοχώρι δημιουργήθηκε από διάσπαρτους οικισμούς γεωργών και κτηνοτρόφων. Είναι χτισμένο σε υψ. 880μ και απέχει 43χμ. τη Φλώρινα και 7 από την Κρυσταλλοπηγή. Οι κάτοικοί, το χειμώνα είναι 15 και το καλοκαίρι 30, ασχολούνται κυρίως με τη γεωργία και την κτηνοτροφία. Στην ευρύτερη περιοχή ρέει ο Λαδοπόταμος παραπόταμος του Αλιάκμονα που πηγάζει από το Πισοδέρι Φλώρινας. Η κορυφή "Ανεμοδαρμένη" (Μπούτσι) βρίσκεται σε υψ. 1.779μ., προσφέρει θέα προς το Γράμμο, Βίτσι, Μοράβα και προς τις λίμνες των Πρεσπών. Προς την περιοχή "Μέγας Αλέξανδρος" υπάρχει το ανεξερεύνητο βάραθρο "Ντούλο". Το ερειπωμένο κάστρο του Αγ. Αντωνίου χρονολογείται από την εποχή του Ιουστινιανού.
Μπρέσνιτσα καζά Καστορίας, χριστιανικός οικισμός [Χάρτης Κοντογόνη].

Μπρέσνιτσα Καστορίας: «Έχει 80 οικογενείας χριστιανικάς, βρύσιν εις το μέσον του χωρίου, εκκλησίαν και παρ' αυτήν φρέαρ και χάνιον 100 κτηνών» [Σχινάς 1886].

Breznitza, λειτουργία πατριαρχικού σχολείου και εκκλησίας [Χάρτης Κοντογιάννη].

Μπρέσνιτσα, το 1902 είχε 100-110 οικογένειες [Πετσίβας].

Μπρέζνιτσα Κορυτσάς, 170 ορθόδοξοι Έλληνες τρομοκρατούμενοι (: εξαρχικοί Μακεδόνες) από το 1904 [Χαλκιόπουλος 1910].

Μπρένιτσα Πρεσπών, 761 άτομα (434 άρρενες και 327 θήλεις) [Απαρίθμηση 1913].

Μπρέσνιτσα ή Μρέσνιτσα Φλωρίνης, αποτέλεσε ομώνυμη κοινότητα [ΦΕΚ 259 / 21.12. 1918].

Μπρένιτσα ή Μπρέσνιτσα Φλωρίνης, 577 άτομα (245 άρρενες και 332 θήλεις), 174 οικογένειες [Απογραφή 1920].

Μετονομασία του οικισμού από Μπρενίτσα σε Βατοχώρι [ΦΕΚ 179 / 30. 8. 1927].

Βατοχώριον (Μπρένιτσα) Φλωρίνης, 605 άτομα (273 άρρενες και 332 θήλεις), εκ των οποίων 4 ήταν πρόσφυγες πού ήρθαν μετά το 1922 (3 άρρενες). Ομοδημότες ήταν 578, ετεροδημότες 21 και αλλοδαποί 6. Απογράφηκαν αλλού 23 δημότες [Απογραφή 1928].

Βατοχώριον Φλωρίνης, 770 άτομα (462 άρρενες και 308 θήλεις) [Απογραφή 1940].

Στις μεταπολεμικές απογραφές ο πραγματικός πληθυσμός της κοινότητας ήταν: 1951 (232), 1961 (232), 1971 (94), 1981 (54), 1991 (51), 2001 (34).

Κρυσταλλογή (Σμαρδέσι) Κορετσίων Φλώρινας

Υψόμετρο 1.130


Η Κοινότητα Κρυσταλλοπηγής διαρρέεται από τον Λαδοπόταμο, τον αρχικό βραχίο­να του Αλιάκμονα, σε μήκος περίπου 10 χιλιομέτρων.
Η συνολική έκταση καλύπτεται σε ποσοστό περίπου 30% από δάση φυλλοβόλων και η υπόλοιπη έκταση αποτελεί ένα πρώτης τάξεως βοσκότοπο.
Κυρία ασχολία των κατοίκων είναι η κτηνο­τροφία και μερικώς η γεωργία με προϊόντα τα άριστης ποιότητας κρέατα και γαλακτοκομικά. Επίσης το εξαιρετικής ποιότητα τσάι βουνού (σιδερίτης). Στη διάβαση των Κορεστίων και στην τοπο­θεσία Άγιος Αντώνιος υπάρχουν ερείπια βυζαντινού κάστρου, το οποίο εικάζεται, ότι είναι ένα από τα οχυ­ρά, που ανήγειρε ο Βασίλειος ο Β' μετά την ολοκλη­ρωτική ήττα των Βουλγάρων στη γραμμή Αχρίδα-Καστοριά-Σέρβια. Σε όλο τον ορεινό όγκο υπάρχουν περίπου 20 πηγές ποτίστρες. Στη θέση 'Γκόρμπετς' δημιουργείται μικρή εποχική εποχική λίμνη, κυρίως την Άνοιξη. Στην περιοχή παρατηρούνται έξι ανεξερεύνητα βάραθρα με πιθανότητα υπάρξεως σπηλαίου

Η περιοχή κάποτε αποτέλεσε την καρδιά του Μακεδονικού αγώνα με αρχηγό τον Καπετάν Κώττα, από τον οποίο και ονομάστηκε το χωριό. Στις 8 Μαΐου 1903 450 οθωμανοί στρατιώτες και βασιβουζούκοι (άτακτοι), υπό την ηγεσία του Χαϊρεντίν Μπέη, κυκλώνουν την Κρυσταλλογή . O στρατός αρχίζει να βομβαρδίζει με κανόνια το χωριό. Στη συνέχεια επιτίθεται, καίει τα 184 από τα 250 σπίτια, δύο σχολεία και μία εκκλησία. Οι στρατιώτες σφάζουν αδιακρίτως άντρες, γυναίκες και παιδιά. Ο επίσημος απολογισμός ανεβάζει τον αριθμό των νεκρών σε 81. Τραυματίζονται επίσης 21 άτομα [Δραγούμης, 112, 548, 561].
Ο Βακαλόπουλος υπολογίζει σε 345 οικογένειες τον πληθυσμό του χωριού, σε 150 νεκρούς και 70 τραυματίες τα θύματα και σε 20-25 τα σπίτια του χωριού που έμειναν όρθια μετά την επίθεση [Βακαλόπουλος Α, 203].
Ο Άγγλος Henry Brailsford περιγράφει ως εξής τα γεγονότα: «Τα κανόνια τοποθετήθηκαν, το χωριό κυκλώθηκε και υποβλήθηκε όλη τη νύχτα σε ισχυρό βομβαρδισμό. Με αυτόν τον τρόπο μερικά σπίτια τυλίχτηκαν στις φλόγες. Δύο ώρες πριν την αυγή ο στρατός και οι βασιβουζούκοι επιτέθηκαν και επιδόθηκαν στο έργο της λεηλασίας και της πυρπόλησης με τη βοήθεια πετρελαίου. Ο στρατός αποσύρθηκε πριν το μεσημέρι, αλλά οι βασιβουζούκοι παρέμειναν για δύο ολόκληρες μέρες. Εκατόν εξήντα έξι σπίτια έγιναν στάχτη και τίποτε δεν απόμεινε να θυμίζει ότι κάποτε ήταν σπίτια εκτός από κάποιο δοκάρι, κάποια πλάκα τζακιού ή κάποια πέτρα που αναφέρει ένα όνομα και μια ημερομηνία. Από τη μεγάλη εκκλησία απέμεινε ένας σκελετός δίχως στέγη, ενώ από το σχολείο ένας σωρός σκουπίδια. Οι περισσότεροι κάτοικοι κατάφεραν με κάποιο τρόπο να διαφύγουν μέσα στο σκοτάδι, πριν ολοκληρωθεί η πολιορκητική ζώνη - λέγεται επίσης ότι είχαν και υπόγεια καταφύγια. Γύρω στους εκατόν τριάντα που έμειναν σφαγιάσθηκαν, πάνω από πενήντα τραυματίστηκαν, ενώ πολλές γυναίκες και κορίτσια λέγεται ότι βιάστηκαν» [Brailsford 178].
Στη διάβαση Κρυσταλλοπηγής κερδήθηκε η πρώτη μάχη του Ελληνοϊταλικού πολέμου από τις Ελ­ληνικές δυνάμεις.
Όλη η περιοχή είναι ιδιαίτερου φυσικού κάλλους και κυρίως η κοιλάδα του Λαδοποτάμου και το ορεινό σύμπλεγμα του Τρικλαρίου, η κορυφή «Ανεμοδαρμένη», και το «Λέσιτς». Τη διασχίζει δε το ορειβατικό μονοπάτι Ε6. Μεγάλη είναι η ποικιλία χορών, εθίμων με κύρια έκφραση τους, τους γάμους, τα πανηγύρια και τις πολιτιστικές εκδηλώσεις. Χαρακτηριστικά είναι τα πολυφωνικά τραγούδια των κατοίκων της Κρυσταλλοπηγής, των οποίων η καταγωγή είναι από την Ήπειρο.
Και οι τρεις οικισμοί, που είναι του­λάχιστον πεντακοσίων ετών, καταστρά­φηκαν σχεδόν ολοσχερώς στον εμφύλιο και προσπαθούν να ξαναζωντανέψουν. Από την Κρυσταλλογή κατάγονταν οι βοεβόδες Πάντο Κλιάσεφ και Βάσιλ Τσακαλάροφ.
Από την Κρυσταλλοπηγή ήταν ο Μακεδονομάχος Βασίλειος Καρατζίδης, ο οποίος πήρε μέρος επίσης στο Βορειοηπειρωτικό Αγώνα και στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο με τον Ελληνικό στρατό. Σημαντικοί Μακεδονομάχοι, ήταν επίσης, ο Νικόλαος Γκίτσας, οι αδερφοί Ηλίας και Λάζαρος Κοβάτσης, οι αδερφοί Γεώργιος και Χαράλαμπος Κοβατσίδης και οι Νικόλαος Κύρτσος , Λάζαρος Κύρτσος και Χρήστος Κύρτσος.
Το 1951, το χωριό εγκαταλείφθηκε εντελώς και κάποια χρόνια αργότερα ιδρύθηκε νεότερος οικισμός το 1957 από Βλάχους κατοίκους της Ηπείρου.
Στην Κρυσταλλοπηγή γίνεται πανηγύρι στην εκκλησία των Αγίων Αναργύρων την 1η Ιουλίου.

Σμάρδεσι Καστορίας: «οικουμένου υπό 1.600 χριστιανών ων οι άνδρες εισί τεχνίται και ιδίως κτίσται, και έχοντος εκκλησίαν και 2 βρύσεις, ων η μεν ρέει τα ύδατά της εις τον Αλιάκμονα, η δε εις τον ποταμόν Δεβόλ και προς τούτοις χάνιον 50 κτηνών» [Σχινάς 1886].

Smardessi, λειτουργία τόσο πατριαρχικού σχολείου και εκκλησίας, όσο και εξαρχικού σχολείου [Χάρτης Κοντογιάννη].

Σμαρδές, το 1902 είχε 190 πατριαρχικές και 180 εξαρχικές οικογένειες [Πετσίβας].

Σμαρδέσι Καστορίας, αριθμός βλάχικων οικογενειών: 30 πατριαρχικών [Στατιστική Πατριαρχείου 1906].

Σμαρδέσι: «Εκ των προσχωρησάντων βία τη Εξαρχία. Η εκκλησία του επυρπολήθη τω 1902 υπό του Τσακαλάρωφ» [Εκκλησιαστική Αλήθεια 1909].

Σμαρδέσι: «Εκ των προσχωρησάντων βία τη Εξαρχία. Η εκκλησία του επυρπολήθη τω 1902 υπό του Τσακαλάρωφ» [Εκκλησιαστική Αλήθεια 1909].

Σμαρδέσι Καστορίας, 850 ορθόδοξοι Έλληνες υπό βουλγαρική τρομοκρατία από το 1904 και 500 σχισματικοί βουλγαρίζοντες [Χαλκιόπουλος 1910].

Σμαρδέσι Πρεσπών, 1.488 άτομα (837 άρρενες και 651 θήλεις) [Απαρίθμηση 1913].

Σμαρδέσι Φλωρίνης, αποτέλεσε ομώνυμη κοινότητα [ΦΕΚ 259 / 21.12. 1918].

Σμαρδέσι Φλωρίνης, 718 άτομα (303 άρρενες και 415 θήλεις), 184 οικογένειες [Απογραφή 1920].

Μετονομασία του οικισμού από Σμαρδέσι σε Κρουσταλοπηγή [ΦΕΚ 179 / 30. 8. 1927].

Κρυσταλοπηγή (Σμαρδέσι) Φλωρίνης, 598 άτομα (279 άρρενες και 319 θήλεις), εκ των οποίων 10 ήταν πρόσφυγες πού ήρθαν μετά το 1922 (7 άρρενες και 3 θήλεις). Ομοδημότες ήταν 544, ετεροδημότες 48 και αλλοδαποί 6. Απογράφηκαν αλλού 52 δημότες [Απογραφή 1928].

Κρυσταλλοπηγή Φλωρίνης, 624 άτομα (348 άρρενες και 276 θήλεις) [Απογραφή 1940].

Κώτας κατωχώρι ( Ρούλια) Κορεστίων Φλώρινας

Υψόμετρο 890μ.

37χμ από την Φλώρινα και 17 από την Κρυσταλλοπηγή βρίσκεται το χωριό Κώτας.
Οι κάτοικοί του ασχολούνται κυρίως με την κτηνοτροφία. Στην περιοχή ρέει ο Λαδοπόταμος που είναι παραπόταμος του Αλιάκμονα και σχηματίζει βιότοπο. Η κορυφή Αγνάντια (1.832μ.)προσφέρει ιδιαίτερη θέα και η κορυφή Ανεμοδαρμένη(Μπούτσι) βρίσκεται σε 1.779μ. ύψος προσφέρει ιδιαίτερη θέα προς το Γράμμο, το Μοράβα, το Βίτσι και προς τις λίμνες των Πρεσπών. Δεσπόζουν οι ασβεστολιθικοί σχηματισμοί με κάθετους βράχους. Η χλωρίδα είναι πλούσια. Στην περιοχή του Κώτα παρατηρούνται δάση όπου φύονται οξυές, βελανιδιές, γιγάντιες φουντουκιές, ψευτοπλατάνοι και μεγάλη ποικιλία θάμνων.
Εκεί διαβιούν αρκούδες, λύκοι, ζαρκάδια, αγριογούρουνα, ασβοί, νυφίτσες, σκίουροι, αετοί, γεράκια, αγριοπερίστερα, κ.ά..
Αξιόλογο θρησκευτικό μνημείο αποτελεί αποτελεί ο ναός της Κοιμήσεως της θεοτόκου. Εντός του οικισμού υπάρχει το σπίτι του Καπετάν Κώτα που λειτουργεί σαν μουσείο όπου διασώζονται εκθέματα από το 1.850. Στις 24/6 διεξάγεται πανηγύρι.


Στις 17 Μαρτίου 1904, ο Παύλος Μελάς μπήκε στη Ρούλια, μαζί με τους έλληνες αξιωματικούς Κοντούλη, Κολοκοτρώνη, Παπούλα, τη συνοδεία τους και οδηγό τον Κότε

Ρούλια καζά Καστορίας, χριστιανικός οικισμός [Χάρτης Κοντογόνη].

Ρούλια Καστορίας: «έχοντος 400 χριστιανούς, εκκλησίαν και 2 χάνια επί της οδού» [Σχινάς 1886].

Ρούλια: «Αποσκίρτησε τω 1899 και προσήλθε εις την Ορθοδοξίαν τω 1902. Τω 1903 όμως εκηρύχθη εντελώς σχισματικόν» [Εκκλησιαστική Αλήθεια 1909].


Ρούλια Καστορίας, 580 ορθόδοξοι Έλληνες τρομοκρατούμενοι υπό των Βουλγάρων που προσχώρησαν στη εξαρχία από το 1907 [Χαλκιόπουλος 1910].

Ρούλια Πρεσπών, 572 άτομα (303 άρρενες και 269 θήλεις) [Απαρίθμηση 1913].

Ρούλια Φλωρίνης, αποτέλεσε ομώνυμη κοινότητα [ΦΕΚ 259 / 21.12. 1918].

Ρούλια Φλωρίνης, 504 άτομα (240 άρρενες και 264 θήλεις), 107 οικογένειες [Απογραφή 1920].

Μετονομασία του οικισμού από Ρούλια σε Κατωχώρι [ΦΕΚ 179 / 30. 8. 1927].

Κώττα, τέως Κατωχώρι (Ρούλια) Φλωρίνης, 491 άτομα (234 άρρενες και 257 θήλεις), εκ των οποίων δύο ήταν πρόσφυγες πού ήρθαν μετά το 1922 (άρρενες). Ομοδημότες ήταν 475 και ετεροδημότες 16. Απογράφηκαν αλλού 17 δημότες [Απογραφή 1928].

Ρούλια, «Δικοί μας, η οικογένεια Κώττα» [Στέφος Γρηγορίου 1935].

Κώτας Φλωρίνης, 586 άτομα (272 άρρενες και 314 θήλεις) [Απογραφή 1940].

Στις μεταπολεμικές απογραφές ο πραγματικός πληθυσμός της κοινότητας ήταν: 1951 (218), 1961 (182), 1971 (99), 1981 (59), 1991 (49), 2001 (53).

Τρίγωνο ( Όστσιμα ή Όστιμα) Κορετσίων Φλώρινας

Υψόμετρο 980μ.
Το πρώτο ελληνικό σώμα που μπαίνει στο χωριό, είναι εκείνο των τεσσάρων ελλήνων αξιωματικών (Αλ. Κοντούλη, Αν. Παπούλα, Γ. Κολοκοτρώνη και Π. Μελά) το βράδυ της 19ης Μαρτίου 1904. Ο Παύλος Μελάς γράφει πως στο χωριό υπάρχουν 60-70 σπίτια. Μοιράζει γλυκά και χρήματα στα παιδιά.

Η επόμενη ελληνική επίσκεψη στο χωριό, γίνεται από τους Ντίνα Στεργίου, Μανόλη Σκουντρή, Γιάννη Σημανίκα και Δημήτρη Σπανόπουλο. Τους έχει στείλει ο οπλαρχηγός Θύμιος Καούδης για να συλλάβουν τον Κομιτατζή Στόγιαν Γιάγκουλα ή Στόικο Γιαγκουλίτση ή Στογιάννη Γιάγκου ή Στόιτσεφ. Αφού τον αιχμαλωτίζουν οι τέσσερις τον οδηγούν,στις 6 Σεπτεμβρίου 1904, στο λημέρι όπου βρίσκεται ο Καούδης και τον σφάζουν.
Λίγες μέρες αργότερα, στις 18 Σεπτεμβρίου, η ομάδα του Καούδη επιτίθεται στην τσέτα του Μήτρου Βλάχου(Μήτρε Βλάχα) που βρίσκεται στο χωριό. Κατά τη διάρκεια της μάχης, σε βοήθεια του Καούδη φτάνουν από το Πισοδέρι ο παπάς Σταύρος Τσάμης με χωροφύλακες, ενώ τους Κομιτατζήδες ενισχύουν χωρικοί από τα γύρω χωριά, που σύμφωνα με τον Καούδη βρίζουν τους Έλληνες και φωνάζουν «εδώ δεν είναι Κρήτη». Στο τέλος της ημέρας, η ελληνική ομάδα εγκαταλείπει το χωριό εκμεταλλευόμενη το σκοτάδι.

Πέντε Κομιτατζήδες σκοτώνονται στη μάχη και πληγώνονται επτά, ενώ οι Έλληνες έχουν δύο τραυματίες.
Στις 12 Σεπτεμβρίου του 1905, ο Τσόντος-Βάρδας με τους άντρες του διανυκτερεύει στο χωριό.
Στις 9 Οκτωβρίου 1905, η ομάδα του Βάρδα ξανάρχεται στην Όστσιμα και ο τελευταίος δέρνει το μουχτάρη (πρόεδρο), γιατί είχε ενημερώσει το στρατό για την προηγούμενη επίσκεψη των Ελλήνων.
Το Πάσχα του 1906, μπαίνουν στην Όστσιμα, τα σώματα των υπολοχαγού Ζαχαρία Παπαδά (Φούφα) και των οπλαρχηγών Γιώργου Δικώνυμου (Μακρή) και Θύμιου Καούδη.
Στις 29 Σεπτεμβρίου 1906, ο Βάρδας και οι άντρες του έρχονται για λίγες ώρες στο χωριό. Στις 19 Νοεμβρίου 1906, το βράδυ, ο οπλαρχηγός Παύλος Κύρου σκοτώνεται από ελεύθερο σκοπευτή μπροστά στη βρύση στην πλατεία του χωριού.

Όστιμα καζά Καστορίας, χριστιανικός οικισμός [Χάρτης Κοντογόνη].

Όστιμα Καστορίας: «έχοντος 300 χριστιανούς και εκκλησίαν» [Σχινάς 1886].

Ostima, λειτουργία πατριαρχικού σχολείου και εκκλησίας [Χάρτης Κοντογιάννη].



Όστιμα, το 1902 είχε 5 εξαρχικές και 60 πατριαρχικές οικογένειες [Πετσίβας].

Όστιμα: «Αποσκίρτησε τω 1899 και προσήλθε εις την Ορθοδοξίαν τω 1902. Τω 1903 όμως εκηρύχθη εντελώς σχισματικόν» [Εκκλησιαστική Αλήθεια 1909].

Όστιμα Καστορίας, 400 ορθόδοξοι Έλληνες τρομοκρατούμενοι υπό των Βουλγάρων που προσχώρησαν στη εξαρχία) από το 1904 [Χαλκιόπουλος 1910].

Όστιμα Πρεσπών, 520 άτομα (302 άρρενες και 218 θήλεις) [Απαρίθμηση 1913].

Όστιμα Φλωρίνης, αποτέλεσε ομώνυμη κοινότητα [ΦΕΚ 259 / 21.12. 1918].

Όστιμα Φλωρίνης, 406 άτομα (169 άρρενες και 237 θήλεις), 89 οικογένειες [Απογραφή 1920].

Μετονομασία του οικισμού από Όστιμα σε Τρίγωνον [ΦΕΚ 179 / 30. 8. 1927].

Τρίγωνον (Όστιμα) Φλωρίνης, 421 άτομα (196 άρρενες και 225 θήλεις). Δεν υπήρχε κανένας πρόσφυγας του '22. Ομοδημότες ήταν 412, ετεροδημότες επτά και αλλοδαποί δύο. Απογράφηκαν αλλού πέντε δημότες [Απογραφή 1928].

Όστιμα, « Εις το χωρίον αυτό εδολοφονήθησαν οι Έλληνες οπλαρχηγοί Δημήτρης Νταλίπης και Παύλος Κύρου» [Στέφος Γρηγορίου 1935].

Τρίγωνον Φλωρίνης, 482 άτομα (213 άρρενες και 269 θήλεις) [Απογραφή 1940].

Στις μεταπολεμικές απογραφές ο πραγματικός πληθυσμός της κοινότητας ήταν: 1951 (56), 1961 (67), 1971 (37), 1981 (27), 1991 (26), 2001 (30).

Πράσινο (Τίρνοβο) Κορεστίων Φλώρινας

Υψόμετρο 980μ.
Tο χωριό Πράσινο, το οποίο απέχει 33 χλμ. από τη Φλώρινα. Καθαρά κτηνοτροφικό χωριό, χτισμένο σε 930 μ. υψ. Εδώ διαμένουν, χειμώνα - καλοκαίρι, 15 μόνον άτομα, μερικά από τα οποία ασχολούνται και με τη μελισσοκομία.

Πριν τον εμφύλιο πόλεμο το Πράσινο κατοικούνταν από 530 άτομα και ο οικισμός στην αρχή βρισκόταν στην περιοχή «Σταράτερνα» ενώ επί Τουρκοκρατίας μετοίκησε στην περιοχή «Τέρνα». Ιδιαίτερη θέα στις λίμνες των Πρεσπών και την κορυφή του Βιτσίου μπορεί κανείς να απολαύσει από τις πλαγιές του Μόρου, όπου και η ομώνυμη πηγή. Την περιοχή διασχίζει ο Λαδοπόταμος. Πηγή ζωής για τους κατοίκους του χωριού αποτελούν τα δάση βελανιδιάς και οξιάς.

Αξιόλογα θρησκευτικά μνημεία είναι οι εκκλησίες των Αγ. Αρσενίου και Αγ. Γεωργίου (1830) του οποίου παλιότερα η μνήμη γιορταζόταν μέσα σε εορταστική ατμόσφαιρα με μεγάλη συμμετοχή του κόσμου, υπό το άκουσμα παραδοσιακών τραγουδιών και χορών.

Τύρνοβον καζά Καστορίας, χριστιανικός οικισμός [Χάρτης Κοντογόνη].

Τούρνοβον ή Τέρνοβο Καστορίας: «έχοντος 450 χριστιανούς και εκκλησίαν» [Σχινάς 1886].

Trnovo, λειτουργία τόσο πατριαρχικού σχολείου και εκκλησίας, όσο και εξαρχικού σχολείου [Χάρτης Κοντογιάννη].

Τύρνοβο, το 1904 είχε 85 εξαρχικές οικογένειες [Πετσίβας].

Τύρνοβον: «Αποσκίρτησε τω 1899 και προσήλθε εις την Ορθοδοξίαν τω 1902. Τω 1903 όμως εκηρύχθη εντελώς σχισματικόν» [Εκκλησιαστική Αλήθεια 1909].

Τούρνοβον Καστορίας, 450 ορθόδοξοι Έλληνες τρομοκρατούμενοι υπό των Βουλγάρων που προσχώρησαν στη εξαρχία από το 1908 [Χαλκιόπουλος 1910].

Τύρνοβον Πρεσπών, 505 άτομα (293 άρρενες και 212 θήλεις) [Απαρίθμηση 1913].

Τύρνοβον Φλωρίνης, αποτέλεσε ομώνυμη κοινότητα [ΦΕΚ 259 / 21.12. 1918].

Τύρνοβον Φλωρίνης, 324 άτομα (132 άρρενες και 192 θήλεις) [Απογραφή 1920].

Τίρνοβον Φλωρίνης, 376 άτομα (161 άρρενες και 215 θήλεις) [Απογραφή 1940].

Μετονομασία του οικισμού από Τίρνοβον σε Πράσινον [ΦΕΚ 287 / 10. 10. 1955].

Στις μεταπολεμικές απογραφές ο πραγματικός πληθυσμός της κοινότητας ήταν: 1951 (128), 1961 (117), 1971 (53), 1981 (21), 1991 (24), 2001 (14).

Οξυά (Μπούκοβικ) Πρεσπών Φλώρινας

Η Οξυά είναι ένα πολύ παλιό χωριό της Πρέσπας με πολύ αξιόλογα σπίτια. Βρίσκεται ανατολικά της λίμνης Μικρής Πρέσπας, στους πρόποδες του βουνού Βίρμπα σε υψόμετρο 880μ.
Στην Οξύα ήταν η έδρα του Μουδίρη της Κάτω Πρέσπας. Από τα παλιά χρόνια στον αυχένα που σχηματίζει η γεωμορφολογία του εδάφους, διερχόταν ένας σημαντικός κλάδος της εγνατίας οδού, που βρισκόταν σε λειτουργία μέχρι το 1880, και που δια της Μικρολίμνης κατέληγε στο φιορδ της Μικρής Πρέσπας όπου υπήρχε γέφυρα πάνω σε πασσάλους. Ο πανάρχαιος αυτός δρόμος λεγόταν αρβανίτικα Ούδδε Ούλκς (δρόμος των λύκων) που σήμαινε πιθανότητα οδός Λύγγου. Στο χωριό Οξυά ήταν η έδρα της Μονάδας Πυροβολικού του ΔΣΕ κατά τον εμφύλιο πόλεμο. Κοντά στο χωριό ήταν και η Σχολή Πυροβολικού. Το πεδίο βολής ήταν 150-200 μέτρα από την έδρα και το στρατωνισμό της Σχολής. Αρχές του 1949, το Γενάρη, στην Οξυά ήταν η έδρα των σαμποτέρ του Γενικού Αρχηγείου. Στην κεντρική πλατεία του χωριού έγιναν πολλές ομιλίες και γιορτές με τραγούδια. Η ταξιαρχία σαμποτέρ είχε δύναμη περίπου 500μαχητών.
Μετά τον εμφύλιο το μεγαλύτερο μέρος του πληθυσμού του υποχρεώθηκε να καταφύγει στη Γιουγκοσλαβία και σε χώρες της Ανατολικής Ευρώπης. Μεταπολεμικά η ελληνική διοίκηση έφερε και εγκατέστησε στο εγκαταλειμμένο χωριό, έποικους Βλάχους.

Bukovik [Αυστριακός Xάρτης]. Μπούκοβικ καζά Μοναστηρίου, χριστιανικός οικισμός [Χάρτης Κοντογόνη].

Μπούκοβικ Πρεσπών, 151 άτομα (69 άρρενες και 82 θήλεις) [Απαρίθμηση 1913].

Μπούκοβικ Φλωρίνης, αποτέλεσε οικισμό της κοινότητας Όροβνικ [ΦΕΚ 259 / 21.12. 1918].

Μπούκοβικ Φλωρίνης, 131 άτομα (57 άρρενες και 74 θήλεις) [Απογραφή 1920].

Μετονομασία του οικισμού από Μπούκοβον σε Οξυά [ΦΕΚ 346 / 4. 10. 1926].

Οξυά Φλωρίνης, 133 άτομα (54 άρρενες και 79 θήλεις). Δεν υπήρχε κανένας πρόσφυγας του '22. Ομοδημότες ήταν 126 και ετεροδημότες 7 [Απογραφή 1928].

Στις μεταπολεμικές απογραφές ο πραγματικός πληθυσμός ήταν: 1961 (75), 1971 (39), 1981 (25), 1991 (26), 2001 (30).

Μικρολίμνη (Λαγκ) Πρεσπών Φλώρινας

Υψόμετρο 850

Στις όχθες της Μικρής Πρέσπας, 37 χλμ. από τη Φλώρινα και 45 χλμ από την Καστοριά συναντάμε τη Μικρολίμνη. Είναι χτισμένη σε υψ. 854μ. και κατοικείται το χειμώνα από 60 άτομα και το καλοκαίρι από 80, με εισόδημα προερχόμενο από τη γεωργία (καλλιέργεια φασολιών), αλιεία και κτηνοτροφία. Στη γύρω περιοχή υπάρχουν μικτά δάση οξιάς, γάβρου, βελανιδιάς και κέδρου.


Από τη Μικρολίμνη Βλέπει κανείς τη μεγαλύτερη αποικία κορμοράνων στο Βιδρονήσι. Εντός του χωριού βρίσκεσαι η εκκλησία του Αγ. Αθανασίου, ενώ στο δρόμο Οξιάς-Μικρολίμνης υπάρχει ο ναός της Αγ. Παρασκευής που διασώζει ξύλινο ζωγραφιστό τέμπλο. Στην είσοδο του χωριού υπάρχει και τρίκλιτη Βασιλική του 1908. Στο χωριό γίνεται πανηγύρι στις 2/5 του Αγ. Αθανασίου.
Το 1949 περισσότεροι από 200 κάτοικοί του κατέφυγαν στη Γιουγκοσλαβία και σε χώρες της Ανατολικής Ευρώπης.

Λαγκ καζά Μοναστηρίου, χριστιανικός οικισμός [Χάρτης Κοντογόνη].

Λαγκ Μοναστηρίου, 82 ορθόδοξοι Έλληνες τρομοκρατούμενοι που προσχώρησαν στη εξαρχία από το 1904 [Χαλκιόπουλος 1910].

Λάγκα Πρεσπών, 203 άτομα (127 άρρενες και 76 θήλεις) [Απαρίθμηση 1913].

Λάγκα Φλωρίνης, αποτέλεσε ομώνυμη κοινότητα μαζί με τον οικισμό Δρένοβον [ΦΕΚ 259 / 21.12. 1918

Λάγκα Φλωρίνης, 202 άτομα (98 άρρενες και 104 θήλεις). Μετονομασία του οικισμού από Λάγκα σε Μικρολίμνη [ΦΕΚ 156 / 8. 8. 1928].

Μικρολίμνη (Λάγγα) Φλωρίνης, 360 άτομα (170 άρρενες και 190 θήλεις), εκ των οποίων πέντε ήταν πρόσφυγες πού ήρθαν μετά το 1922 (άρρενες). Ομοδημότες ήταν 343 και ετεροδημότες 17. Απογράφηκαν αλλού 7 δημότες [Απογραφή 1928].

Μικρολίμνη Φλωρίνης, 316 άτομα (140 άρρενες και 176 θήλεις) [Απογραφή 1940].

Στις μεταπολεμικές απογραφές ο πραγματικός πληθυσμός της κοινότητας ήταν: 1951 (96), 1961 (149), 1971 (114), 1981 (71), 1991 (92), 2001 (71).

Καρυές (Όροβνικ) Πρεσπών Φλώρινας

Υψόμετρο 940
Οι Καρυές απέχουν 39 χλμ. από τη Φλώρινα και 41 χλμ. από την Καστοριά. Βρίσκεται σε υψ. 900 μ και το 95% του πληθυσμού της αποτελείται από πρόσφυγες, οι οποίοι εγκαταστάθηκαν στο χωριό το 1952. Το χειμώνα μένουν εδώ 35 άτομα και το καλοκαίρι 70. Αντλούν το εισόδημά τους από την αλιεία, την καλλιέργεια φασολιών και την κτηνοτροφία.

Στο Τοπικό Διαμέρισμα Καρυών υπάγεται και ο οικισμός της Οξυάς, στους πρόποδες του ορεινού όγκου του Τρικλάριου, στην οποία μένουν μόνο 20 κάτοικοι. Επίσης, στις Καρυές υπάγεται ο εγκαταλελειμμένος οικισμός της Σφήκας.

Το χωριό πανηγυρίζει τής Αναλήψεως του Κυρίου. Περιβάλλεται από δάση δρυός, οξιάς και κέδρου, ενώ στην περιοχή φυτρώνει πολύς νάρκισσος. Με αφορμή αυτό το γεγονός μέχρι το 1980 διεξαγόταν η γιορτή νάρκισσου. Στις Καρυές υπάρχει η εκκλησία της Αναλήψεως και το ξωκλήσι του Αγ. Αθανασίου στον ομώνυμο λόφο.
Η πρώτη είσοδος ελληνικού σώματος στο χωριό ήταν εκείνη των τεσσάρων αξιωματικών. Οι Έλληνες μένουν εδώ στις 22 και 23 Μαρτίου 1904. Ο Μελάς μένει σε ένα σπίτι που η οικογένεια αριθμούσε 36 άτομα.
Στη διάρκεια του εμφυλέιου έξω από το χωριό Καρυές, μέσα σε χαράδρα, υπήρχαν αποθήκες με εφόδια του ΔΣΕ.
Στο τέλος του εμφυλίου πολέμου, το σύνολο σχεδόν του πληθυσμού κατέφυγε στη Γιουγκοσλαβία. Στα σπίτια των Μακεδόνων εγκαταστάθηκαν μεταπολεμικά, πρόσφυγες ποντιακής καταγωγής.

Οροβνίκ καζά Μοναστηρίου, χριστιανικός οικισμός [Χάρτης Κοντογόνη].

Orovnik, λειτουργία πατριαρχικού σχολείου και εκκλησίας [Χάρτης Κοντογιάννη].

Όροβνικ, το 1902 είχε 28 οικογένειες [Πετσίβας].

Όροβνικ Μοναστηρίου, 109 ορθόδοξοι Έλληνες τρομοκρατούμενοι προσχώρησαν στη εξαρχία από το 1904 [Χαλκιόπουλος 1910].

Όροβνικ Πρεσπών, 222 άτομα (115 άρρενες και 107 θήλεις) [Απαρίθμηση 1913].

Όροβνικ Φλωρίνης, αποτέλεσε ομώνυμη κοινότητα μαζί με τον οικισμό Μπούκοβικ [ΦΕΚ 259 / 21.12. 1918].

Όροβνικ (Καρυαί) Φλωρίνης, 244 άτομα (118 άρρενες και 126 θήλεις) [Απογραφή 1920].

Μετονομασία του οικισμού από Όροβνικ σε Καρυαί [ΦΕΚ 63 / 1929]. Ρευστοποιήθηκαν τέσσερις περιουσίες κατοίκων που μετανάστευσαν στη Βουλγαρία [Μιχαηλίδης].

Καρυαί (Όροβνικ) Φλωρίνης, 226 άτομα (109 άρρενες και 117 θήλεις). Δεν υπήρχε κανένας πρόσφυγας του '22. Ομοδημότες ήταν 212 και ετεροδημότες 14 [Απογραφή 1928].

Καρυαί Φλωρίνης, 331 άτομα (169 άρρενες και 162 θήλεις) [Απογραφή 1940].

Στις μεταπολεμικές απογραφές ο πραγματικός πληθυσμός της κοινότητας ήταν: 1951 (107), 1961 (160), 1971 (78), 1981 (63), 1991 (48), 2001 (64).

Λευκώνας (Πόπλι) Πρεσπών Φλώρινας

Ανήκει στο Δήμο Πρεσπών και απέχει 42 χλμ από τη Φλώρινα. Το χωριό είναι χτισμένο σε υψ. 880μ. Κατοικείται από 150 άτομα περίπου όλο το χρόνο, που ασχολούνται με την καλλιέργεια φασολιών, την κτηνοτροφία και την αλιεία. Το μεγαλύτερο ποσοστό των κατοίκων είναι πρόσφυγες, ενώ οι υπόλοιποι αυτόχθονες βλάχοι.
Στο συγκεκριμένο χωριό βρέθηκαν πήλινοι σωλήνες και ένα πιθάρι των οποίων η χρονολόγηση δεν αναφέρεται.
Στις 26 Ιουλίου 1903, 70 οθωμανοί στρατιώτες κατέφυγαν στο χωριό, κυνηγημένοι από το σώμα του Κώτα από τα Ρούλια και οχυρώθηκαν σε 18 μουσουλμανικά σπίτια. Εκεί αμύνθηκαν με τη βοήθεια των κατοίκων τους, αρκετοί από τους οποίους ήταν βασιβουζούκοι. Λίγες μέρες μετά, με τη βοήθεια στρατιωτικών ενισχύσεων που έφτασαν, οι μουσουλμάνοι του χωριού κατέφυγαν στο Νάκολετς. Στη συνέχεια το σώμα του Κώτα λεηλάτησε και έκαψε τα σπίτια τους. Λίγες μέρες αργότερα, ο στρατός προβαίνει σε αντίποινα και καίει τα χριστιανικά σπίτια στο Λευκώνα (Πόπλι). Νότια του χωριού Λευκώνας, μαχητές της ΣΑΓΑ (Σχολή Αξιωματικών του Γενικού Αρχηγείου του ΔΣΕ) κατασκεύασαν αεροδρόμιο. Εκεί τοποθετήθηκε 25άρι αντιαεροπορικό πυροβόλο για τη φύλαξή του.
Μόλις 3 χλμ. έξω από το χωριό συναντάμε την πnγή Κρυόβρυση, ενώ το χωριό διαρρέεται από το ρύακα Λευκώνος, Κατά μήκος του οποίου υπάρχουν τέσσερις γέφυρες. Η κορυφή «Μάζι» και οι λόφοι «Καλέ» και «Γκόριτσα» προσφέρουν ωραία θέα της περιοχής της Μικρής Πρέσπας με τα νησάκια της.

Εδώ βρίσκεται το αντλιοστάσιο του αρδευτικού δικτύου Πρεσπών, που αρδεύει 10.000 στρεμ. φασόλια. Μικτό δάσος δρυός και οξιάς περιβάλλει το χωριό. Στις 26/10 πραγματοποιείται πανηγύρι. Μέσα στο χωριό βρίσκονται οι εκκλησίες του Αγ. Ανδρέα (1936), του Αγ. Δημητρίου και του Προφ. Ηλία.

Πόπλι καζά Μοναστηρίου, μικτός οικισμός χριστιανών και μουσουλμάνων [Χάρτης Κοντογόνη].

Πόπλι: 30 χριστιανικές και 50 οθωμανικές οικογένειες, μία εκκλησία, ένα τέμενος, δύο μικρά χάνια [Σχινάς 1886].

Popli, λειτουργία πατριαρχικής εκκλησίας [Χάρτης Κοντογιάννη].

Πάπλη Μοναστηρίου, 159 ορθόδοξοι Έλληνες τρομοκρατούμενοι προσχώρησαν στη εξαρχία από το 1904 και 100 μουσουλμάνοι [Χαλκιόπουλος 1910].

Πώπλη Πρεσπών, 490 άτομα (232 άρρενες και 258 θήλεις) [Απαρίθμηση 1913].

Πώπλη Φλωρίνης, αποτέλεσε ομώνυμη κοινότητα [ΦΕΚ 259 / 21.12. 1918].

Πόπλη Φλωρίνης, 492 άτομα (254 άρρενες και 238 θήλεις) [Απογραφή 1920].

Μετονομασία του οικισμού από Πόπλι σε Λευκώνας [ΦΕΚ 55 / 15. 2. 1926].

Λευκώνας (Πόπλι) γραφείου Φλωρίνης, έγινε μικτός οικισμός γηγενών και προσφύγων. Μέχρι το 1926 εγκαταστάθηκαν 41 προσφυγικές οικογένειες (129 άτομα) [ΕΑΠ].

Πιόπλι, μικτός οικισμός μουσουλμάνων και χριστιανών, έφυγαν 40 οικογένειες μουσουλμάνων (270 άτομα) και ήρθαν 41 οικογένειες προσφύγων από τη Μικρά Ασία [Πελαγίδης].

Οι περισσότεροι πρόσφυγες που ήρθαν μιλούσαν ποντιακά [Χατζησαββίδης].

Λευκώνας (Πόπλη) Φλωρίνης, 310 άτομα (144 άρρενες και 166 θήλεις), 1εκ των οποίων 22 ήταν πρόσφυγες πού ήρθαν μετά το 1922 (55 άρρενες και 67 θήλεις). Ομοδημότες ήταν 289, ετεροδημότες 17 και αλλοδαποί 4 [Απογραφή 1928].

Λευκών Φλωρίνης, 422 άτομα (218 άρρενες και 204 θήλεις) [Απογραφή 1940].

Καλλιθεά (Ρούνταρ)ι Πρεσπών Φλώρινας

Υψόμετρο 1.070

Στο Δήμο Πρεσπών υπάγεται n Καλλιθέα, που απέχει 42 χλμ. από τη Φλώρινα και 45 χλμ.
από την Καστοριά. Κατά τη διάρκεια της Τουρκοκρατίας ο πληθυσμός της μετακινήθηκε στην Αγ. Άννα, μετά στον Άγ. Νικόλαο, ύστερα στον Άγ. Δημήτριο και τέλος, το 1860 περίπου, στη σημερινή τοποθεσία.
Στο χωριό Καλλιθέα ήταν τα έμπεδα* του ΔΣΕ. Οι νεοσύλλεκτοι αντάρτες έπαιρναν εκεί τη βασική τους εκπαίδευση. Στην Καλλιθέα υπήρχαν συνεργεία από ράφτρες που έραβαν τα ρούχα των μαχητών και μαχητριών του ΔΣΕ.
Κατά τη διάρκεια του Εμφυλίου το χωριό εγκαταλείφθηκε. Το 1949 οι περισσότεροι κάτοικοί του κατέφυγαν στη Γιουγκοσλαβία και σε χώρες της Ανατολικής Ευρώπης. Μεταπολεμικά η ελληνική διοίκηση εγκατέστησε εδώ Βλάχους από την Ήπειρο.
Η Καλλιθέα είναι χτισμένη σε υψ. 1.100μ. και οι μόνιμοι κάτοικοί της ασχολούνται με την κτηνοτροφία, τη γεωργία και την αλιεία. Στο χωριό συναντάμε τον ομώνυμο χείμαρρο.

Από την Καλλιθέα μπορεί κανείς να απολαύσει τη θέα των δύο Πρεσπών και την οροσειρά Βαρνούντα (2.334 μ). Η οξιά και n βελανιδιά επικρατούν στα δάση της περιοχής, όπου βρίσκουν καταφύγιο αρκούδες, λύκοι, αλεπούδες, ζαρκάδια, αγριογούρουνα, γεράκια, φάσες, τσίχλες, κίσσες κ.ά.

Αξιόλογο βυζαντινό μνημείο αποτελεί n εκκλησία της Αγ. Παρασκευής (1867) με ξυλόγλυπτο τέμπλο, όπου παλιότερα υπήρχε μικρό εκκλησάκι με τάφο προύχοντα από το Πρεμέτι. Άλλες εκκλησίες είναι των: Αγ. Αθανασίου (19ος αι.), Αγ. Γεωργίου (1817) και Προφ. Ηλία. Το Βαλκανικό Άσυλο Ποιητών στην πλατεία του χωριού προσδίδει τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά των σπιτιών της εποχής. Στο χωριό υπάρχει ερειπωμένος νερόμυλος και μία βρύση στην πλατεία.

Η Καλλιθέα πανηγυρίζει στις 26/7 της Αγ. Παρασκευής με τοπικούς παραδοσιακούς χορούς στην πλατεία του χωριού.

Ρούδαρι καζά Μοναστηρίου, χριστιανικός οικισμός [Χάρτης Κοντογόνη].

Ρούδαρι Μοναστηρίου, 169 ορθόδοξοι Έλληνες τρομοκρατούμενοι προσχώρησαν στη εξαρχία από το 1904 [Χαλκιόπουλος 1910].

Ρούδαρι Πρεσπών, 266 άτομα (181 άρρενες και 85 θήλεις) [Απαρίθμηση 1913].

Ρούδαρυ Φλωρίνης, αποτέλεσε ομώνυμη κοινότητα μαζί με τους οικισμούς Μέδοβον και Στύρκωβα [ΦΕΚ 259 / 21.12. 1918].

Ρούδαρι Φλωρίνης, 337 άτομα (151 άρρενες και 186 θήλεις) [Απογραφή 1920].

Μετονομασία του οικισμού από Ρούδαρι σε Καλλιθέα [ΦΕΚ 156 / 8. 8. 1928].

Καλλιθέα (Ρούδαρι) Φλωρίνης, 370 άτομα (172 άρρενες και 198 θήλεις), εκ των οποίων μία γυναίκα ήταν πρόσφυγας πού ήρθε μετά το 1922. Ομοδημότες ήταν 353 και ετεροδημότες 17. Απογράφηκαν αλλού 12 δημότες [Απογραφή 1928].

Καλλιθέα Φλωρίνης, 379 άτομα (184 άρρενες και 195 θήλεις) [Απογραφή 1940].

Στις μεταπολεμικές απογραφές ο πραγματικός πληθυσμός της κοινότητας ήταν: 1951 (έρημο), 1961 (287), 1971 (210), 1981 (170), 1991 (177), 2001 (160).

*Με την ονομασία έμπεδα φέρονταν παλαιότερα μέχρι τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο τα συγκροτούμενα σύμφωνα με τα υφιστάμενα τότε σχέδια επιστράτευσης τα κέντρα εκπαίδευσης των στρατιωτών πεζικού, από τα οποία εν καιρώ πολέμου γινόταν η αναπλήρωση οργανικής μονάδας που θα συμμετείχε σε επιχειρήσεις.